Tyroksyna T4

Tyroksyna (t4) jest organicznym związkiem, który oprócz trijodotyroniny (t3) należy do głównych produktów hormonalnych zdrowej tarczycy.

 Są one odpowiedzialne za regulację metabolizmu całego ustroju. W związku z faktem, iż głównym substratem w reakcji ich powstawania jest jod, niedobór tego metalu prowadzi do zmniejszenia syntezy, powiększając tkankę narządu i powodując objaw nazywany wolem. Pomimo częstego myślenia o nich w jednej kategorii, to tyroksyna jest głównym hormonem, który cechuje się dłuższym okres półtrwania niż t3. U ludzi stosunek silniejszego produktu do słabszego w kwestii uwalniania do krwiobiegu wynosi około 14:1. Przez dziesiątki lat naukowcy próbowali uzyskać czystą chemicznie tyroksynę. Amerykański chemik oraz profesor w Mayo Clinic Minnesota University – Edward Calvin Kendall wyizolował ją w 1915 roku za co między innymi zdobył Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny wraz z dwoma innymi badaczami – Tadeuszem Reichsteinem i Philipem Showalterem Hench. Po ponad stu latach od tego wydarzenia lewoskrętny wariant substancji stał się jednym z najczęściej przepisywanych leków w Stanach Zjednoczonych, z ponad 114 milionami recept na jeden rok kalendarzowy. 

tyroksyna-t4

Za co odpowiada tyroksyna

Funkcją hormonu tarczycy jest przede wszystkim kontrolowanie czynność większości tkanek, dlatego bardzo trudno jest wydzielić jej poszczególne efekty. Tyroksyna jest niezastąpiona do prawidłowego rozwoju i różnicowania wszystkich komórek ludzkiego ciała. Działa on między innymi w celu:

  • zwiększenia podstawowej przemiany materii, 
  • wpłynięcia na proces syntezy i metabolizm białek, tłuszczów, węglowodanów oraz niektórych witamin
  • pomocy w regulacji wzrostu kości na długość (synergia z hormonem wzrostu)
  • dojrzewania komórek nerwowych
  • zwiększenia wrażliwości organizmu na katecholaminy (takie jak adrenalina) poprzez permisywność
  • wytwarzania ciepła u ludzi (u innych ssaków regulacja zjawiska hibernacji).

Mechanizm powstawania tyroksyny i jego lokalizacja

Hormony tarczycy, w tym tyroksyna, są wytwarzane przez komórki pęcherzykowe tarczycy i regulowane przez wahania stężenia tyreotropiny uwalnianej przez komórki przedniej części przysadki mózgowej. W tym procesie można wyróżnić następujące etapy:

  1. Symporter Na+/ I przenosi dwa jony sodu przez błonę podstawną komórek pęcherzykowych wraz z jonem jodkowym – to drugorzędny, aktywny transporter, który wykorzystuje gradient stężenia do przemieszczania cząstek.
  2. I jest przenoszony przez błonę do koloidu pęcherzyka przez białko pendrynę.
  3. Enzym o nazwie tyreoperoksydaza utlenia dwa aniony jodkowe z wytworzeniem metalu cząsteczkowego.
  4. Tyreoperoksydaza joduje reszty tyrozylowe należące do tyreoglobuliny w obrębie koloidu. Tyreoglobulina została zsyntetyzowana wcześniej w siateczce śródplazmatycznej komórki pęcherzykowej i wydzielona do wspomnianej przestrzeni.
  5. Jodowana tyreoglobulina wchłania megalinę w endocytozie z powrotem do komórki.
  6. Tyreotropina wiąże swój jednoimienny receptor (sprzężony z białkiem Gs) na błonie podstawno-bocznej komórki i stymuluje endocytozę w obszarze koloidu.
  7. Pęcherzyki, które uległy endocytozie łączą się z lizosomami komórki pęcherzykowej. Enzymy lizosomalne rozszczepiają gotową tyroksynę z jodowanej tyreoglobuliny.
  8. Hormon tarczycy przechodzi przez błonę komórkową pęcherzyków w kierunku naczyń krwionośnych w dotychczas niepoznany sposób, prawdopodobnie na drodze dyfuzji lub dzięki transporterowi monokarboksylanu (MCT).

Skutki nadmiaru tyroksyny

Nadmiar tyroksyny najczęściej świadczy o ogromnej grupie schorzeń o nazwie: nadczynność tarczycy. Naukowcy wyróżnili kilka typów tej choroby: subkliniczna, jawna, tyreotoksykoza i przełom tarczycowy. Nadczynność tarczycy rozwija się zwykle w ciągu kilku miesięcy lub lat. Jednakże może się też pojawić nagle (na przykład w jatrogennym stanie. w związku ze stosowaniem amiodaronu lub ekspozycją na jod zawarty w radiologicznych środkach cieniujących). Głównymi powodami jej rozwoju są:

  • I faza podostrego zapalenia tarczycy typu de Quervaina,
  • ostra faza choroby Hashimoto,
  • poamiodaronowa nadczynność tarczycy typu I i II,
  • choroba Gravesa i Basedova,
  • wole guzkowe toksyczne,
  • pojedynczy guzek nadczynny,
  • nadczynność tarczycy zaindukowana jodem,
  • przerzuty raka tarczycy,
  • przedawkowanie lewoskrętnej tyroksyny,
  • wole jajnikowe,
  • gruczolak przysadki produkujący TSH,
  • nabłoniak kosmówkowy,
  • tyreotoksykoza ciążowa.

Klasyczna grupa objawów, z którą zgłasza się pacjent do lekarza obejmuje:

  • objawy ogólne (charakterystyczny ubytek masy ciała pomimo dobrego apetytu, osłabienie, nietolerancja ciepła),
  • objawy z układu nerwowego (niepokój, drażliwość, pobudzenie psychoruchowe w tym zachowanie hiperkinetyczne, trudności w skupieniu uwagi, bezsenność, rzadko objawy psychotyczne jak w schizofrenii lub chorobie afektywnej dwubiegunowej, drżenie rąk, wzmożenie odruchów ścięgnistych, śpiączka),
  • objawy okulistyczne (retrakcja powiek; miopatia mięśni okoruchowych; grupa objawów nazwanych eponimami: Graefego – ukazanie się rąbka twardówki nad tęczówką przy ruchu gałek ocznych w dół, Kochera – ten sam objaw przy ruchu gałek ocznych do góry, Möbiusa – zbaczanie jednej z gałek ocznych przy patrzeniu zbieżnym, Stellwaga – rzadkie mruganie; ból gałek ocznych; obfite łzawienie; podwójne widzenie; obrzęki powiek; zaczerwienienie spojówek),
  • objawy dermatologiczne (nasilona potliwość, przekrwienie skóry, hiperpigmentacja; pokrzywka, wypadające i kruche włosy, onycholiza, akropachia),
  • objawy dotyczące narządu ruchu (zmniejszenie masy i siły mięśniowej, miopatia obejmująca mięśnie dystalnych części kończyn i mięśnie twarzy),
  • objawy pulmunologiczne i laryngologiczne (duszność wynikająca z ucisku i zwężenia światła tchawicy przez powiększoną tarczycę),
  • objawy kardiologiczne (subiektywne uczucie kołatania serca, tachykardia, nadciśnienie skurczowe, zwiększenie amplitudy ciśnienia tętniczego, głośne tony serca, migotanie przedsionków, szmer skurczowy, objawy niewydolności serca),
  • objawy gastrologiczne (biegunki, powiększenie wątroby i żółtaczka),
  • objawy ze strony układu rozrodczego (zmniejszenie libido, rzadkie miesiączki, zaburzenia wzwodu, ginekomastia).

W przypadku wystąpienia przełomu tarczycowego stwierdza się krytyczne nasilenie powyższych objawów. Sytuacja ta jest realnym zagrożeniem życia i wymaga jak najszybszego dostarczenia pacjenta do wyspecjalizowanego ośrodka leczącego nagłe stany endokrynologiczne. Aby jak najszybciej postawić diagnozę lub w porę zapobiec rozwojowi symptomów stosuje się ocenę ryzyka wystąpienia dolegliwości wg kryteriów Burcha i Wartofsky’ego. 

Leczenie przewlekłej choroby nadzoruje specjalista, który dysponuje wieloma metodami zarówno inwazyjnymi jak i zachowawczymi. Farmakoterapia obejmuje stosowanie beta blokerów i tionamidów (z wyboru tiamazol). Pozostałe sposoby to: operacyjne usunięcie tarczycy lub jej fragmentów oraz podawanie promieniotwórczego jodu.

Skutki niedoboru tyroksyny

Niedobór tyroksyny i t3 można określić mianem niedoczynności tarczycy, którą w konsekwencji naukowcy podzielili na pierwotną (przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy – choroba Hashimoto; całkowite lub subtotalne wycięcie tarczycy; leczenie radioaktywnym jodem; napromienienie okolicy szyi; przedawkowanie leków tyreostatycznych; przyjmowanie związków litu, nitroprusydku sodu, fenytoiny, sunitynibu, sorafenibu, interferonu alfa; znaczny niedobór jodu w środowisku lub przewlekła ekspozycja na substancje wolotwórcze hamujące gromadzenie jodków w tarczycy; wrodzona niedoczynność tarczycy), wtórną (niedoczynnością przysadki mózgowej i trzeciorzędową (uszkodzenie podwzgórza i brak tyreoliberyny lub przerwanie szypuły przysadki mózgowej. 

Dolegliwości, na które skarży się człowiek są bardzo zróżnicowane:

  • zmiany ogólne (przyrost masy ciała; osłabienie; zmęczenie i zmniejszona tolerancja wysiłku; senność; psychomotoryczne zwolnienie oraz trudności w artykulacji słów; uczucie chłodu; łatwe marznięcie),
  • zmiany skórne (powierzchnia skóry sucha, zimna, blada, o lekko żółtawym zabarwieniu ze współistniejącą zmniejszoną potliwością; nadmierne rogowacenie naskórka między innymi na łokciach; obrzęk śluzowaty powodujący pogrubienie rysów twarzy oraz charakterystyczny obrzęk powiek i rąk; przerzedzenie włosów),
  • zmiany w krążeniu krwi (bradykardia; osłabienie tętna; ciche tony serca; powiększenie sylwetki serca; niskie ciśnienie tętnicze),
  • zmiany w układzie oddechowym (ochrypły, zmatowiały głos na skutek pogrubienia strun głosowych a także powiększenia języka; spłycenie i zmniejszenie częstotliwości oddechów; symptomy nieżytu górnych dróg oddechowych lub w ciężkich przypadkach objawy niewydolności oddechowej),
  • zmiany w układzie pokarmowym (przewlekłe, trudne do leczenia zaparcia; niedrożność jelit; wodobrzusze),
  • zmiany w układzie moczowym (mało znamienne obniżenie diurezy poprzez spadek filtracji kłębuszkowej),
  • zmiany w układzie nerwowym (mononeuropatie w tym na przykład zespół cieśni nadgarstka; parestezje; osłabienie odruchów ścięgnistych; osłabienie słuchu),
  • zmiany reumatologiczne (obrzęk stawów, zwłaszcza kolanowych),
  • zmiany w układzie rozrodczym (u kobiet zaburzenia miesiączkowania w postaci obfite miesiączki; niepłodność; częste poronienia; u mężczyzn osłabienie libido i zaburzenia wzwodu),
  • zmiany psychiatryczne (zmniejszenie zdolności do skupiania uwagi; zaburzenia pamięci; jawna depresja; labilność emocjonalna; objawy choroby afektywnej dwubiegunowej lub schizofrenii paranoidalnej; cechy otępienia i śpiączka).

Wyjątkową kwestią dotyczącą niedoboru tyroksyny jest stan odwrotny do przełomu tarczycowego, lecz będący równie niebezpieczny. Śpiączka hipometaboliczna, gdyż tak nazwano dolegliwość będącą skrajną formą niedoczynności narządu. Występuje w niej krytyczna hipotermia (<30°C, nawet do 24°C), znaczna bradykardia zatokowa, hipotensja, hipoksemia z hiperkapnią (spowodowana brakiem aktywności mięśni oddechowych i hipowentylacją), kwasica oddechowa, hipoglikemia, hiponatremia z objawami zatrucia wodnego, obrzęki, otępienie lub śpiączka oraz wstrząs prowadzący do zgonu chorego.

Aby zahamować rozwój powyższych symptomów konieczne jest systematyczne leczenie, często trwające do końca życia pacjenta. Medykamentem z wyboru w takiej sytuacji jest lewotyroksyna, czyli wspomniany we wstępie syntetyczny odpowiednik hormonu tarczycy t4. Zażywają go prawie wszyscy ze stwierdzoną niedoczynnością tarczycy. Suplementacja jodem w takich wypadkach rzadka jest wymagana oprócz okresu ciąży, głównie z powodu wszechobecnego procesu nasycania jonami metalu soli kuchennej. Stany nagłe mogą wymagać dodatkowych czynności: intubacja i wspomaganie oddechu; wyrównanie zaburzeń elektrolitowych i możliwej hipoglikemii; intensywną terapię chorób współistniejących; podawanie sterydów w razie konieczności. Ogrzewanie pacjenta zazwyczaj przynosi skutek odwrotny do zamierzonego, ponieważ wzrost temperatury rozszerza naczynia krwionośne i pogłębia rozwijający się wstrząs.

Prawidłowe stężenia tyroksyny w organizmie człowieka

Oznaczenie ilości tyroksyny w krwiobiegu jest rutynowym badaniem wykonywanym głównie z powodów takich jak: nieprawidłowe stężenie tyreotropiny, monitorowanie skuteczności leczenia przeciwtarczycowego bądź kuracji niedoczynności tarczycy, a także ocena skuteczności leczenia wielu typów raka tarczycy. Prawidłowe stężenia wynoszą: t4 całkowita: 58–154 nmol/l, t4 wolna: 11,8–24,6 pmol/l (forma wolna jest aktywna, zaś całkowita w 99% związana z białkami stanowi rezerwuar pozbawiony funkcji łączenia z receptorami) i powinien być zawsze odniesiony do pomiaru trijodotyroniny oraz TSH. Pomocne mogą okazać się także: dokładny wywiad lekarski, wnikliwe badanie palpacyjne szyi łącznie z osłuchiwaniem płatów tarczycy stetoskopem, a także ultrasonografia z kolorowym dopplerem. W razie niejasnej przyczyny zaburzeń lekarz prawdopodobnie zleci niestandardowe badania w postaci: zdjęcia rentgenowskiego klatki piersiowej, USG jamy brzusznej, echokardiografii, elektrokardiografu, rezonansu magnetycznego przysadki mózgowej i podwzgórza, a także scyntygrafii tarczycy (ukazanie cech jodochwytności przez narząd).

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *